Uhasibu wa Mtaji na Uwekezaji barani Afrika: Mantiki ya Msingi ya Mtiririko wa Mtaji kupitia Mtaji wa Miradi

Uhasibu wa mtaji, kigezo cha msingi kinachopuuzwa katika tathmini ya uwekezaji barani Afrika

Mtaji wa kimataifa unapotathmini miradi ya miundombinu barani Afrika, mara nyingi huzingatia upatikanaji wa rasilimali, mazingira ya sera au hatari za kijiografia. Hata hivyo, jambo linalotulia zaidi lakini la msingi zaidi — jinsi mradi wa mtaji unavyohesabiwa katika uhasibu — linaamua kimya kimya thamani ya kitabu cha mradi, gharama za ufadhili na mapato ya mwisho.

Mwongozo wa Uhasibu wa Miradi ya Mtaji (Property, Plant, and Equipment Chapter 1.2) uliochapishwa na PricewaterhouseCoopers (PwC) unatoa mfumo rasmi wa kuelewa kigezo hiki. Mwongozo huo unaeleza kwa utaratibu kanuni za kushughulikia gharama katika hatua mbalimbali za mradi wa mtaji (awali, kabla ya upatikanaji, ujenzi, uendeshaji). Mantiki yake kuu ni: gharama zitakazowekwa kama mtaji ni zile tu ambazo ni "muhimu" ili kuleta mali katika hali ya kutumika kama ilivyokusudiwa.

Kwa soko la Afrika ambalo lina upungufu mkubwa wa miundombinu, muda mrefu wa miradi, na gharama nyingi za awali, kanuni hii si ufundi usioegemea upande wowote, bali ni fimbo isiyoonekana inayoelekeza ugawaji wa mtaji.

Ngazi ya Kwanza: Hatua Nne za Mradi wa Mtaji na Mipaka ya Uhasibu

Mwongozo wa PwC unagawanya miradi ya mtaji katika hatua nne: hatua ya awali, hatua ya kabla ya upatikanaji, hatua ya ujenzi, na hatua ya uendeshaji (kuanza kutumika). Mantiki ya kushughulikia gharama katika kila hatua ni tofauti kabisa:

• Hatua ya awali: Gharama kama tafiti za uwezekano, ada za ushauri, na ukaguzi wa kina (due diligence) kwa kawaida hutambuliwa moja kwa moja kama gharama. Ni wakati tu ambapo "mradi unaweza kutokea" ndipo baadhi ya gharama za moja kwa moja zinaweza kuwekwa kama mtaji.
• Hatua ya kabla ya upatikanaji: Ikiwa masharti matatu yanatimizwa kwa wakati mmoja — "inahusishwa moja kwa moja", "ingekuwa imewekwa kama mtaji kama mali hiyo ingalikuwa imepatikana", na "upatikanaji una uwezekano mkubwa" — basi gharama zinazohusiana kama vile chaguo la kununua ardhi na ada za kisheria zinaweza kuwekwa kama mtaji.
• Hatua ya ujenzi: Gharama za moja kwa moja za ujenzi, gharama za mikataba ya uhandisi na ununuzi, vifaa na kazi, pamoja na gharama za riba zinazokokotolewa kwa mujibu wa ASC 835-20, zote zinaweza kuwekwa kama mtaji.
• Hatua ya uendeshaji: Baada ya mradi kuanza kutumika, matengenezo ya kawaida na gharama za usimamizi wa jumla kwa kawaida hutambuliwa kama gharama, isipokuwa mali imerejeshwa katika hali ya kutumika.

Mpangilio huu wa matabaka unaoonekana kuwa wa kiufundi, kwa kweli unaweka "kizingiti" cha mtaji kuingia katika miradi ya Afrika: ni miradi hiyo tu yenye uwezo wa kufikia hatua ya ujenzi na kukidhi masharti ya kuwekwa kama mtaji ndiyo inayoweza kuunda thamani ya mali katika taarifa za fedha, na hivyo kuvutia mtaji wa muda mrefu.

Ngazi ya Pili: Vyanzo vya Fedha — Jinsi Kanuni za Kuweka Mtaji Zinavyowachuja Wawekezaji wa Aina Mbalimbali

Watoa mtaji wa aina mbalimbali wana unyeti tofauti kabisa kwa kanuni za kuweka mtaji, na hii huamua namna wanavyoshiriki katika miradi ya Afrika.Mifuko ya Utajiri wa Taifa na Taasisi za Fedha za Maendeleo (DFIs): Taasisi hizi kwa kawaida hushiriki kupitia mikopo ya masharti nafuu au hisa (equity), lakini pia zinahitaji kwamba mali zinazoundwa na mradi ziweze kuthibitishwa kifedha. Kanuni za uwekaji mtaji huamua msingi wa mali kwenye mizania ya kampuni ya mradi, na hivyo kuathiri dhamana za mikopo na akiba ya hasara. Mwongozo wa PwC unasisitiza kwamba gharama za riba zinaweza kuwekwa mtaji, jambo linalofanya miradi ya miundombinu ya Afrika yenye kipindi cha ujenzi cha miaka mingi na bila mtiririko wa fedha katika hatua za awali, kuweza kulainisha utendaji wake wa awali wa kifedha kwenye vitabu, na kuimarisha usalama wa ugawaji wa mali za taasisi hizi.

Makampuni ya Kimataifa (kama vile makampuni ya madini na nishati): Makampuni haya hubeba moja kwa moja hatari ya utekelezaji wa mradi, na yanazingatia zaidi kiwango cha mapato kwenye uwekezaji. Mwongozo unahitaji kwamba “gharama za mazungumzo ya mkataba wa uendeshaji” ziwekwe kama gharama, jambo ambalo ni muhimu kwa miradi ya Afrika inayotegemea mikataba ya muda mrefu ya ununuzi (kama vile mikataba ya ununuzi wa umeme). Ingawa mikataba hii ni sharti la ufadhili, gharama za makampuni haziwezi kuwekwa mtaji, kumaanisha kuwa shinikizo la taarifa ya mapato ya awali ya mradi ni kubwa zaidi. Hii inawalazimu makampuni ya kimataifa, wakati wa kuingia Afrika, kufanya muundo wa kodi na fedha wa mradi kwa makini zaidi.

Fedha za Kibinafsi (Private Equity) na Mtaji wa Hatari (Venture Capital): Aina hii ya mtaji kwa kawaida hutafuta kutoka kwa muda mfupi, na ni nyeti sana kwa faida za kwenye vitabu na vizidishi vya uthamini. Kanuni ya “gharama za hatua ya awali kuwekwa gharama” katika mwongozo wa PwC huongeza hasara zinazoripotiwa katika hatua za awali za mradi, na inaweza kukandamiza ushiriki wa mtaji wa kibinafsi katika kipindi cha maendeleo ya mradi. Hata hivyo, mara tu inapoingia katika kipindi cha ujenzi, uwekaji mtaji wa riba unatoa upya ishara chanya ya faida kwa mradi, na kuvutia fedha za ununuzi (buyout) kuingilia katika hatua za kati na za mwisho.

Kiwango cha Tatu: Mantiki ya Uwekezaji — Jinsi Wakati wa Uwekaji Mtaji Unavyounda Upya Uchumi wa Mradi

Kwa nini mtaji unachagua soko fulani la Afrika? Mbali na rasilimali na sera, wakati mradi “unazalisha” mali ndani ya mzunguko wa uhasibu, unazidi kuwa kigezo muhimu cha uamuzi.

Mwongozo wa PwC unafafanua kiwango cha kuanzia cha uwekaji mtaji: mradi “unawezekana kutokea” na gharama “zinaweza kuhusishwa moja kwa moja.” Barani Afrika, miradi mingi mikubwa ya miundombinu katika hatua za awali inahitaji kupitia uidhinishaji mrefu wa serikali, mazungumzo ya ufadhili, na mashauriano ya jamii; gharama hizi kwa kawaida huwekwa kama gharama, na kumomonyoa moja kwa moja faida za kipindi hicho. Lakini mara tu mradi unapoingia katika hatua ya ujenzi, gharama zote za moja kwa moja na riba huanza kuwekwa mtaji, na kubadilishwa kuwa “ujenzi unaoendelea” kwenye mizania.

Hii inamaanisha kwamba mapato halisi ya mtaji hayategemei tu mtiririko wa fedha wa mwisho wa mradi, bali pia kasi ya mradi wa kubadili kutoka “kuwekwa gharama” hadi “kuwekwa mtaji.” Miradi inayokidhi kigezo cha “inawezekana kutokea” mapema na kuingia haraka katika hatua ya ujenzi inaweza kukusanya thamani ya mali kwenye vitabu kwa haraka zaidi, hivyo kupunguza uwiano wa madeni (leverage) na kuvutia ufadhili wa ziada. Kinyume chake, ikiwa gharama za awali zitawekwa gharama kwa muda mrefu, mradi utaonekana kuwa na hasara kubwa, na mtaji kwa kawaida utajiepusha.

Kwa hiyo, mwongozo wa PwC kwa hakika unahimiza wawekezaji kufanya “uthibitisho wa uwezekano” wa kukamilika kwa hatua za awali za miradi ya Afrika kwa njia ya ukali zaidi—ni wakati huo tu ndipo mlango wa uwekaji mtaji unafunguka. Hii pia inaelezea kwa nini katika miaka ya hivi karibuni miradi mingi ya miundombinu ya Afrika inaelekea kutumia mfumo wa EPC (Engineering, Procurement, Construction): mfumo huu unachanganya usanifu na ujenzi kuwa mkataba mmoja, na kufanya gharama za ujenzi kukidhi masharti ya uwekaji mtaji mapema zaidi na kwa njia ya kujilimbikizia zaidi.## Tabaka la Nne: Athari za Mtaji katika Kanda — Je, Muunganisho wa Viwango vya Uhasibu Unabadilisha Mazingira ya Ushindani wa Uwekezaji barani Afrika?

Nchi mbalimbali za Afrika zina viwango tofauti vya muunganisho wa kanuni za uhasibu, hivyo kusababisha aina moja ya mradi wa mtaji kuonekana tofauti sana katika taarifa za kifedha za nchi mbalimbali. PwC kama taasisi ya kimataifa ya ukaguzi na ushauri, mwongozo wake wenyewe ingawa si kiwango cha lazima, unachukuliwa na wawekezaji wengi wa kimataifa kama mazoezi bora.

Zoezi hili linabadilisha mazingira ya ushindani wa uwekezaji barani Afrika:

• Nchi zilizo na mazingira ya uwazi zaidi ya uhasibu (kama zile zinazotumia IFRS na kufasiri kwa uhuru zaidi "ruhusa ya mtaji") zina uwezekano mkubwa wa kupata mtaji wa kimataifa. Kwa sababu kampuni za miradi katika nchi hizo zinaweza kuweka gharama za ujenzi kwenye mali kwa ufanisi zaidi, na kuboresha uwiano wa kifedha.
• Nchi zilizo na kanuni za uhasibu zisizo wazi, hata kama zina rasilimali bora au faida ya kijiografia, zinaweza kuonekana "zisizostahili uwekezaji" kutokana na sehemu kubwa ya gharama za awali kuwekwa kwenye taarifa ya mapato na matumizi, hivyo kupoteza katika ushindani wa kutafuta mtaji.

Kwa mfano, katika miradi ya nishati na madini, tofauti za tafsiri kuhusu kama "gharama za uharibifu" na "gharama za urekebishaji wa mazingira" zinahesabiwa kuwa mtaji, zinaathiri moja kwa moja makadirio ya gharama ya mzunguko mzima wa maisha ya mradi. Mwongozo wa PwC unasema waziwazi kwamba "gharama za uharibifu katika hali nyingi huwekwa kwenye taarifa ya mapato na matumizi", jambo ambalo kwa miradi ya rasilimali inayohitaji uhamishaji wa jamii nyingi barani Afrika, linamaanisha mzigo wa ziada wa taarifa za fedha, na linaweza kusababisha mtaji kuelekea maeneo yenye umiliki wa ardhi ulio wazi zaidi na uhamishaji mdogo, au miradi ya kijani (greenfield).

Inaweza kusemwa kwamba hatua ndogo katika usindikaji wa uhasibu wa miradi ya mtaji, inakuwa ngazi ya mgawanyiko wa mvuto wa uwekezaji wa kanda.

Tabaka la Tano: Mwenendo wa Muda Mrefu — Uhasibu wa Mtaji kama Kichocheo cha Mtiririko wa Mtaji barani Afrika

Tukiangalia miaka 5-15 ijayo, pengo la ufadhili wa miundombinu barani Afrika linakadiriwa kudumu kwa mabilioni ya dola za Kimarekani kwa mwaka. Katika muktadha huu, umuhimu wa kanuni za usindikaji wa uhasibu wa miradi ya mtaji utazidi kuonekana.

Kwanza, kadri taasisi kama Benki ya Maendeleo ya Afrika na Benki ya Dunia zinavyosukuma kupitishwa kwa mfumo wa tathmini ya miradi ulio sawa, viwango vya mtaji vitaungana hatua kwa hatua. Hii itapunguza gharama ya kulinganisha uwekezaji wa kimataifa, na kuwezesha mtaji wa muda wa kati na mrefu (kama mifuko ya pensheni na fedha za bima) kuwa tayari kuwekeza katika mali za Afrika.

Pili, kuenea kwa kidijitali na mikataba mahiri, kutafanya "uhusishwaji" wa gharama za mradi kuwa wazi zaidi. Kiwango cha "kinachohusishwa moja kwa moja" kinachosisitizwa na mwongozo wa PwC, kitatekelezwa kwa uthabiti zaidi chini ya mfumo wa kidijitali wa kufuatilia gharama. Hii inaweza kupunguza nafasi za kijivu kama biashara za pande husika na mtaji mwingi, na kusukuma miradi ya Afrika kuwa na kiini cha kiuchumi kilicho wazi zaidi ili kuvutia mtaji.

Mwisho, wakati miradi mipya ya mtaji inayotokana na mabadiliko ya kijani (kama uchimbaji wa lithiamu, mitambo ya nishati ya jua, na hidrojeni ya kijani) inapoingia Afrika, jinsi gharama za utafiti na uchunguzi wa awali zinavyoshughulikiwa itaamua hatari ya wawekezaji wa awali. Ikiwa kanuni za uhasibu za kimataifa zitaendelea na mtindo wa "gharama za utafiti kuwekwa kwenye taarifa ya mapato na matumizi, gharama za maendeleo kuwekwa kwenye mtaji", basi hamasa ya uchunguzi wa rasilimali barani Afrika inaweza kuambatana na tete ya taarifa fupi za kifedha, na kujaribu uvumilivu wa muda mrefu wa mtaji.

Hitimisho: Je, Mtaji Unaitathmini Upya Afrika? Jibu Lipo Katika Usindikaji wa UhasibuUshughulikaji wa uhasibu wa miradi ya mtaji si ujuzi wa kuchosha, bali unabeba mgawanyo wa awali wa hatari na mapato ya uwekezaji. Kila uamuzi wa kuweka mtaji unajibu kimyakimya swali kuu: Je, thamani ya mali za muda mrefu za Afrika inastahili kuhesabiwa katika mizania ya kwingineko ya uwekezaji wa kimataifa?

Mwongozo wa PwC unafichua mantiki ya msingi ya jibu: Ni pale tu mtaji unapoweza kutambua kwa uwazi “lini, wapi, na vipi” kubadilisha matumizi kuwa mali, ndipo thamani halisi ya miradi ya uwekezaji barani Afrika inaweza kukadiriwa. Kadiri nchi za Afrika na benki za maendeleo zinavyosukuma uwazi wa uhasibu, mtaji wa kimataifa unaitathmini upya Afrika kupitia lenzi hii ndogo — si kama lengo la misaada, bali kama soko la ukuaji linaloweza kupimwa na kuwekwa mtaji.

Hili labda linaashiria mabadiliko mapya katika muundo wa mtiririko wa mtaji barani Afrika katika muongo ujao: Uchumi unaokubali kwanza sheria kali za mtaji utapata fedha za muda mrefu kutoka kwenye hazina ya mtaji wa kimataifa mapema, huku masoko yenye mifumo duni ya uhasibu yakitarajiwa kutengwa zaidi. Mwelekeo wa mtaji hautegemei tu rasilimali za madini au faida ya idadi ya watu, bali pia hutegemea kuratibu za mtaji zilizopo katika vitabu vya hesabu.